Η ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ
Ο Ρόμπιν Γουότερφίλντ, με το συγκεκριμένο βιβλίο, μας εισαγάγει σε μια περίοδο που δεν είναι από τις πιο ελκυστικές για τον μέσο Έλληνα αναγνώστη ιστορίας. Ουσιαστικά η ρωμαϊκή επέκταση προς ανατολάς αποτελεί εν πολλοίς ένα «τυφλό σημείο» είτε στις γνώσεις μας είτε σε αυτό που λέμε συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού. Για κάποιους, τότε τελείωσαν οι «γνήσιοι» Έλληνες. Για άλλους, οι Ρωμαϊκές κατακτήσεις αποτέλεσαν το μέσο περεταίρω διαιώνισης του ελληνικού πολιτισμού στην ανατολική περιοχή της Μεσογείου, την οποία είχε ξεκινήσει ο Μέγας Αλέξανδρος. Για κάποιους τρίτους είναι μια περίοδος με συνέχειες και ασυνέχειες, όπως συμβαίνει φυσιολογικά στην ιστορία.
Ο συγγραφέας λοιπόν μπαίνει στα αρχικά στάδια αυτής της περιόδου και τα τέμνει. Μας παρουσιάζει την απαρχή των ρωμαϊκών κατακτήσεων στην ελληνική ανατολή, ερμηνεύοντας τόσο τη ρωμαϊκή πλευρά όσο και στις συνθήκες που επικρατούσαν στον ελληνικό κόσμο εκείνη την περίοδο. Και τα καταφέρνει. Μας περιγράφει με γλαφυρό τρόπο τα αίτια και τις αφορμές της κατάκτησης.
Εάν το ζητούμενο κάθε νέου βιβλίου ιστορίας είναι να φέρνει στο φως νέα στοιχεία ή/και νέες προσεγγίσεις των γεγονότων του παρελθόντος, το συγκεκριμένο πόνημα δεν θα μας αφήσει με το στόμα ανοιχτό. Ωστόσο ο συγγραφέας θα μας εισαγάγει με εξαιρετικό τρόπο στην απαρχή της σύνθετης και «περίεργης» σχέση Ρωμαίων και Ελλήνων, η οποία κατέληξε στη δημιουργία του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού. Η καινοτομία, εντός ή εκτός εισαγωγικών, που κομίζει ο συγγραφέας επικεντρώνεται κυρίως στο διπλωματικό κομμάτι και λιγότερο στο στρατιωτικό.
Η πρωτοτυπία και η κεντρική ιδέα του τόμου είναι ο «τηλεχειρισμός» που εφάρμοσαν οι Ρωμαίοι στον σημερινό ελληνικό χώρο. Η ανάλυση του Γουότερφιλντ γύρο από αυτό τον «τηλεχειρισμό» είναι πολύ ενδελεχής και πιο συναρπαστική ακόμα και από τις ίδιες τις κομβικές μάχες. Από την άλλη μεριά, αυτό αφήνει σημαντικές πτυχές της ρωμαϊκής κατάκτησης έξω από το κάδρο.
Η διπλωματική επικέντρωση στα γεγονότα, οδηγεί σε κάποια σημεία τον συγγραφέα να πολιτικοποιεί την εποχή με σημερινούς όρους και σχήματα, φτάνοντας σε σημείο να κάνει αναχρονισμούς και σε κάποιες περιπτώσεις ευθείες αναγωγές με το σήμερα, δηλαδή το 2014, οπότε εκδόθηκε ο τόμος, υπό τον τίτλο TAKEN AT THE FLOOD - THE ROMAN CONQUEST OF GREECE (Oxford University Press, London 2014). Ωστόσο υποψιάζομαι ότι αυτό το κάνει - εκτός από λόγους ιδεολογικούς - για να προσεγγίσει και να «πιάσει» το ευρύ και ειδικά το απληροφόρητο κοινό. Το πετυχαίνει;
Προφανώς την εποχή των Ρωμαίων ο πόλεμος δεν ήταν ιμπεριαλιστικό εργαλείο με την σημερινή έννοια. Ή τουλάχιστον ο ιμπεριαλισμός και ο μιλιταρισμός δεν ήταν συνειδητοί, αλλά μάλλον αποτελούσαν τμήμα της φυσιολογικής και καθημερινής ζωής κάθε κοινωνίας. Η οργανωμένη κρατική ένοπλη βία, εκτός από τα πολιτικά και οικονομικά οφέλη που απέδιδε κυρίως σε ελίτ, είχε τη μορφή θρησκευτικής ιεροτελεστίας, υπήρξε οικονομικό μέσο (ειδικά σε φτωχότερους γεωφυσικά τόπους), και ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τις καθημερινές δομές της κοινωνίας. Επίσης ήταν στοιχείο που οι Ρωμαίοι ουσιαστικά κληρονόμησαν και εξέλιξαν από τους άμεσους, πολιτιστικούς προγόνους τους, τους Έλληνες, για τους οποίους «οπλίτης» σήμαινε «πολίτης» (άτομο με δικαιώματα και κεκτημένα). Παράλληλα, οι Ρωμαίοι δεν ήταν οι μόνοι που κατέφευγαν στη βία, ειδικά εκείνη την εποχή, των σημαντικών ανακατατάξεων της περιοχής της Μεσογείου. Με άλλα λόγια δεν μπορούμε να κατευθύνουμε εννοιολογικά ένα φαινόμενο περασμένων αιώνων και πολιτισμών με τις σημερινές μας ηθικές και ιδεολογικές πυξίδες.
Το βιβλίο ουσιαστικά απλοποιεί και εκλαϊκεύει μια πολύπλοκη εποχή για έναν πολιτισμό που τόσο η ακμή του όσο και η πτώση του απασχολεί για περίπου δύο αιώνες πολλές επιστήμες. Από την άλλη μεριά, αυτή η απλοποίηση κάνει το βιβλίο ευκολοδιάβαστο (βοηθά και η μετάφραση στα Ελληνικά) και ευχάριστο, αποτελώντας μια αρχική αποκωδικοποίηση σε ένα πολυσύνθετο, και με τον τρόπο του, μοναδικό φαινόμενο της ανθρώπινης ιστορίας.
Η ελληνική έκδοση και μετάφραση είναι πολύ καλές. Το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί καίτοι ίσως να μην αποτελεί την κορυφαία στιγμή ενός εγνωσμένου δημιουργού, φιλέλληνα, κάτοικου της Πελοποννήσου και πολιτογραφημένου Έλληνα.
ΑΠΟ ΤΟ ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
Οι Ρωμαίοι εισέβαλαν για πρώτη φορά σε ελληνικό έδαφος το 229 π.Χ. Περίπου εξήντα χρόνια αργότερα όλα είχαν τελειώσει και η Ελλάδα έγινε μια από τις πρώτες Επαρχίες της αναδυόμενης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ήταν μια απίστευτη διαδρομή – μια σκληρή και καταστροφική κατάκτηση της χώρας στης οποίας την τέχνη, τη φιλοσοφία και γενικότερα τον πολιτισμό χρωστούσαν τόσο πολλά οι Ρωμαίοι.
Η Ρώμη βρήκε την ανατολική Μεσόγειο χωρισμένη σε μια ανισορροπία δυνάμεων μεταξύ τριών μεγάλων βασιλείων: των τριών ελληνιστικών βασιλείων που επιβίωσαν και άνθισαν μετά τους πολέμους του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των διαδόχων του: της Μακεδονίας, της Αιγύπτου και της Συρίας. Εσωτερικές διαμάχες έβγαλαν την Αίγυπτο από την εικόνα, αλλά τα άλλα δύο συρρικνώθηκαν. Έχοντας εξελιχθεί, μετά την κατάκτηση της Καρχηδόνας, στη μοναδική υπερδύναμη της δυτικής Μεσογείου, η Ρώμη επεκτάθηκε και στα ανατολικά, ώσπου ολόκληρη η Μεσόγειος τέθηκε υπό τον έλεγχό της.
Εκτός από τη συναρπαστική στρατιωτική δράση, η ιστορία της κατάκτησης της Ελλάδας από τους Ρωμαίους παίζει σημαίνοντα ρόλο για την ίδια τη Ρώμη και την αυτοκρατορία που δημιούργησε. Όπως καταδεικνύει ο Ρόμπιν Γουότερφιλντ, οι Ρωμαίοι ανέπτυξαν μια ιδιαίτερα εξελιγμένη μέθοδο κυριαρχίας εξ αποστάσεως επί των Ελλήνων, χρησιμοποιώντας περισσότερο την εξουσία τους και τη διπλωματία παρά τα στρατεύματα τους. Η παρούσα μελέτη θέτει προκλητικά ερωτήματα για τη Ρώμη και τον πολιτισμό της. Για παράδειγμα, μέχρι ποιου σημείο η ρωμαϊκή κυριαρχία αποτελούσε μια σχεδιασμένη και ηθελημένη πολιτική; Ποιο ήταν αυτό το στοιχείο στην κουλτούρα των Ρωμαίων που τους ωθούσε σε ολοένα και περισσότερες κατακτήσεις; Και πώς επηρεάστηκαν οι Ρωμαίοι διανοούμενοι και καλλιτέχνες από τον αρχαιότερο ελληνικό πολιτισμό τον οποίο οι ίδιο αναγνώριζαν ως ανώτερο;
ΕΚΔΟΣΕΙΣ:
Αθήνα, 2018
Μετάφραση:
ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ Β. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ
Επιμέλεια:
ΚΑΣΣΑΠΙΔΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ
